तुम्ही आहात 'घडवणारा' (The Forger).

ओळख (The Recognition)

तुम्ही सध्या अगदी त्याच्या आत आहात. ते जे काही असेल — संकट, दबाव, असा काळ जिथे तुम्ही निर्माण केलेल्या प्रत्येक गोष्टीची अशा परिस्थितीशी परीक्षा घेतली जात आहे जी तुम्ही निवडलेली नव्हती — तुम्ही हे आरामदायी बाजूने वाचत नाही आहात. तुम्ही हे त्या परिस्थितीच्या आतून वाचत आहात. कदाचित युद्धामुळे स्थलांतर करावे लागले असेल. कदाचित एखादा व्यवसाय बुडाला असेल. कदाचित एखादे नाते संपुष्टात आले असेल. कदाचित यापैकी अनेक गोष्टी एकाच वेळी घडल्या असतील. तुम्ही जी कार्यपद्धती (methodology) वाचत आहात ती अशा व्यक्तीने लिहिली आहे ज्याला पायाखालची जमीन सरकल्याची भावना समजते, कारण त्याने ती स्वतः पायाखालची जमीन सरकत असतानाच लिहिली आहे.

बहुधा तुमच्याकडे सध्या दीर्घकालीन नियोजन करण्याची सोय नाही. तुमच्याकडे काही तास आहेत, काही महिने नव्हेत. फक्त तुमचा पुढचा निर्णयच महत्त्वाचा आहे, कारण त्यापुढील निर्णय त्याच्यावर अवलंबून आहे. स्थिर परिस्थितीत असलेले लोक तुम्हाला असा सल्ला देतात जो तुमच्या परिस्थितीला लागू पडत नाही, कारण पायाखाली जमीन नसताना काम करणे कसे असते हे त्यांना आठवत नाही. ते तुमच्या जागी कधीच नव्हते हे तुम्ही लगेच ओळखू शकता.

या अवस्थेत एक प्रकारची स्पष्टता देखील येते. सुखद स्पष्टता नव्हे — पण स्पष्टता. काय महत्त्वाचे आहे आणि काय नाही हे तुम्हाला दिसू शकते. कोणती नाती खरी होती आणि कोणती केवळ व्यवहारी होती हे तुम्हाला दिसू शकते. तुमचा खरोखर कशावर विश्वास आहे हे तुम्हाला दिसू शकते, कारण परिस्थितीने केवळ देखावा असलेले भाग काढून टाकले आहेत.

मूलभूत यंत्रणा (The Underlying Mechanic)

ही कार्यपद्धती विशेषतः तुम्ही ज्या परिस्थितीत काम करत आहात त्यासाठीच लिहिली गेली आहे. या संपूर्ण दस्तऐवजाची सुरुवात या निरीक्षणाने होते की जेव्हा संकट हा केवळ एक व्यत्यय न राहता कायमस्वरूपी वातावरण बनते, तेव्हा ते असे काहीतरी शिकवते जे शांततेचा काळ शिकवू शकत नाही — ते म्हणजे तुम्ही ज्या नियमांवर अवलंबून आहात ते मोडतील, आणि जेव्हा ते मोडतील तेव्हा काम करण्याची तुमची क्षमता हीच तुमची एकमेव अशी मालमत्ता आहे जिची जप्ती, अवमूल्यन किंवा बॉम्बने नासधूस केली जाऊ शकत नाही.

संरचनात्मक परिभाषेत सांगायचे तर, 'घडवणारा' (The Forger) 'आंतरिक साखळी'च्या (Internal Chain) स्तर १ वर असतो — परंतु तो दबावाखाली काम करत असतो. अनुभवाचे संचयन निर्दयी वेगाने होत असते. त्या अनुभवावर प्रक्रिया करून त्याचे समजेमध्ये रूपांतर करणे हा खरा प्रश्न असतो. संकटात सापडलेले बहुतांश लोक केवळ अनुभव गोळा करतात; ते अनुभव न सामावून घेताच (without integrating) टिकून राहतात, आणि जेव्हा संकट संपते, तेव्हा ते केवळ कच्चा अनुभव घेऊन आणि कोणतीही अंतर्दृष्टी नसताना बाहेर येतात, त्यांनी लाभांश न मिळवताच पूर्ण किंमत मोजलेली असते.

जो 'घडवणारा' या काळातून पूर्णपणे बदलून बाहेर येतो तो असा असतो जो वेळ नसतानाही त्या क्षणाच्या नोंदी (frozen-in-time records) ठेवतो. मोठ्या नोंदी नव्हे. सजवलेल्या नोंदी नव्हे. आज काय घडले, तुम्ही काय ठरवले, त्यावेळी तुमचा कशावर विश्वास होता याच्या शक्य तितक्या लहान लेखी नोंदी. या नोंदी आजपासून एक वर्षानंतर अस्तित्वात असणाऱ्या तुमच्या रूपासाठी आहेत — ज्याला हे संकट सध्या देत असलेली आणि जी तुम्ही अद्याप पचवू शकत नाही ती समज (understanding) काढण्यासाठी या नोंदींची गरज भासेल. त्या सध्यासाठी नाहीत.

तणाव (The Tension)

तुम्ही ज्या तणावात जगता तो वर्तमानकाळात टिकून राहणे आणि जे काही घडत आहे त्यावर प्रक्रिया करणे यामधील असतो. दोन्ही गोष्टी तुमच्या लक्ष्याची मागणी करतात. टिकून राहणे तातडीचे असते. प्रक्रिया करणे महत्त्वाचे असते. आपला मेंदू तातडीच्या गोष्टींना नैसर्गिकरित्या प्राधान्य देतो, याचा अर्थ प्रक्रियेला पुढे ढकलले जाते — आणि जो अनुभव काहीतरी शिकवणार होता तो कोणतीही पुंजी (deposit) मागे न सोडताच निघून जातो.

हे कोणतेही नैतिक अपयश नाही. जेव्हा आपली मज्जासंस्था (nervous system) केवळ समोर असलेल्या परिस्थितीला हाताळण्यात पूर्णपणे मग्न असते तेव्हा असेच घडते. ही कार्यपद्धती तुम्हाला परिस्थिती हाताळत असतानाच प्रक्रियेची मागणी करत नाही. ती तुम्हाला शक्य तितकी छोटी पुंजी साठवण्यास सांगते — दिवसाला केवळ काही वाक्ये — ज्यामुळे जेव्हा तुम्हाला उसंत मिळेल तेव्हा त्या अनुभवांचे एकत्रीकरण (integration) होऊ शकेल.

देणगी (The Gift)

तुमच्याकडे अशी एक गोष्ट आहे जी शांततेच्या काळात काम करणाऱ्या व्यावसायिकाकडे नसते, आणि ती म्हणजे अशी अंतर्दृष्टी जी तुम्ही ज्या परिस्थितीतून जात आहात त्यातून गेल्याशिवाय मिळवता येत नाही. समजेची अशी काही रूपे असतात जी पुस्तके देऊ शकत नाहीत, अनुभवी मार्गदर्शक हस्तांतरित करू शकत नाहीत, कोणताही अभ्यासक्रम शिकवू शकत नाही. ती केवळ तुम्ही सध्या जिथे आहात तिथे असल्यामुळेच निर्माण होतात. ती खरी आहेत, मौल्यवान आहेत, आणि ती त्यांना निर्माण करणाऱ्या काळापेक्षाही जास्त काळ टिकून राहतील.

वेदना ही देणगी नाही. योग्यरित्या नोंद करून नंतर त्यावर प्रक्रिया केल्यावर वेदनांचे ज्यामध्ये रूपांतर होते ती देणगी आहे. तुम्ही ज्या काळातून जात आहात तशा काळातून बाहेर आलेले लोक अनेकदा काही वर्षांनंतर शोधून काढतात की तो काळ त्यांच्या आयुष्यातील सर्वाधिक निर्मितीक्षम काळ (generative) होता — कारण त्याने ज्या सखोलतेची सक्ती केली ती इतर कोणत्याही मार्गाने मिळणे अशक्य होते. हे कोणतेही सांत्वन नाही, तर परिवर्तन कसे काम करते याचे हे संरचनात्मक सत्य आहे.

पुढचे पाऊल (The Next Move)

पुढील १४ दिवसांत, एक दैनंदिन नोंद ठेवा. रोजनिशी (journal) नव्हे. कोणतेही चिंतन (reflection) नव्हे. शक्य तितकी छोटी नोंद. दररोज: तीन वाक्ये. काय घडले. मी काय ठरवले. त्यावेळी माझा कशावर विश्वास होता. बस इतकेच. तीन वाक्ये. पाच मिनिटे.

या पावलावर बहुतेक 'घडवणारे' याच सापळ्यात अडकतात की ते त्याला मोठे बनवतात. खऱ्या रोजनिशीप्रमाणे लिहिण्याचा प्रयत्न करतात. त्याच क्षणी प्रक्रिया करण्याचा प्रयत्न करतात. परिस्थिती न सुटलेली असताना अंतर्दृष्टी मिळवण्याचा प्रयत्न करतात. असे करू नका. सध्या तुमचे काम केवळ पुंजी जमा करणे हे आहे — अशा समकालीन नोंदी करणे जेणेकरून जेव्हा तुम्हाला उसंत मिळेल तेव्हा सखोल काम करणे शक्य होईल. सखोलता नंतरसाठी आहे. तीन वाक्ये. अगदी त्या दिवशीही ज्या दिवशी तुमची इच्छा नसेल. विशेषतः त्याच दिवशी.

तुमच्या मोफत मूल्यांकनातील हे एक पाऊल आहे. संपूर्ण वैयक्तिक प्रोफाइल (Personal Profile) संकटकाळासाठी मोजलेला तुमचा सहा-क्षेत्रीय संसाधन नकाशा, असे पैलू जिथे तुम्ही कोणत्याही परिस्थितीत तुमचा अतिरिक्त साठा (surplus) वाचवलाच पाहिजे (जवळजवळ नेहमीच जैविक आणि वेळेचा), असे पैलू जिथे अल्पकालीन तूट (deficit) स्वीकारार्ह आहे, आणि संकटासाठी असलेल्या कार्यपद्धतीच्या विशिष्ट तत्त्वांचा वापर करून परिस्थिती कायम असताना तुम्हाला सुरक्षित ठेवणारा रचनात्मक ९०-दिवसांचा दृष्टिकोन दर्शवते. जर एक पाऊल उपयुक्त वाटत असेल, तर खऱ्या कामाला प्रत्यक्ष संपूर्ण निदानातून (diagnostic) सुरुवात होते.