तुम्ही आहात 'नकाशाकार' (The Cartographer).

ओळख (The Recognition)

तुम्ही स्वतःला अशा अचूकतेने ओळखता जी बहुतांश लोक कधीच विकसित करत नाहीत. तुम्ही तुमच्या पद्धती (patterns), तुमचे पूर्वग्रह, तुमच्या वारंवार होणाऱ्या चुका यांची नावे सांगू शकता. तुम्ही ज्या परिस्थितीत तुमचे सर्वोत्तम काम करता आणि ज्या परिस्थितीत तुम्ही अपयशी ठरता त्या परिस्थितीचे वर्णन करू शकता. तुम्ही इतके वाचले आहे, इतकी रोजनिशी लिहिली आहे, इतके चिंतन केले आहे आणि तुम्हाला चांगल्या प्रकारे ओळखणाऱ्या इतक्या लोकांशी संवाद साधला आहे की तुमच्या आंतरिक जीवनाचे क्षेत्र आता नकाशावर (mapped) नोंदले गेले आहे.

हे सामान्य नाही. बहुतांश लोक स्वतःच्या ओबडधोबड रेखाचित्रांच्या आधारे काम करतात ज्यांना ते अचूक नकाशे समजण्याची चूक करतात, आणि ते त्या रेखाचित्रांच्या आधारे निर्णय घेतात — म्हणूनच त्यांचे निर्णय वारंवार असेच परिणाम देतात ज्यांचा त्यांनी अंदाज वर्तवलेला नसतो. तुम्हाला ती समस्या नाही. जेव्हा अशी एखादी गोष्ट घडते जी तुम्हाला बेसावध पकडते, तेव्हा तुम्ही सहसा त्याचा माग काढू शकता की तुम्ही बेसावध का राहिलात, तुमच्याकडून काय सुटले आणि पुढच्या वेळेसाठी यातून काय धडा घ्यायचा आहे.

या नकाशांच्या प्रमाणात तुम्ही बहुधा जे केले नसेल ते म्हणजे या नकाशांमधून जे उलगडते त्यावर कृती. तुम्हाला कोणत्या दिशेने जायला हवे हे माहीत आहे. प्रतिकार काय आहे हे तुम्हाला माहीत आहे. कोणती भीती जुनी आहे आणि कोणती सध्याची आहे, कोणत्या समजुती परंपरेने आल्या आहेत आणि कोणत्या तपासून पाहिल्या आहेत हे तुम्हाला माहीत आहे. तरीही, केवळ माहिती असणे म्हणजे पुढे जाणे नव्हे. नकाशा म्हणजे प्रत्यक्ष प्रदेश नसतो, आणि तुम्ही तो प्रदेश अचूकपणे रेखाटला आहे म्हणून तो प्रदेश बदलत नाही.

मूलभूत यंत्रणा (The Underlying Mechanic)

कार्यपद्धतीने 'आंतरिक साखळी'साठी (Internal Chain) एक लक्ष्य वाटप (target allocation) निश्चित केले आहे: २५% अनुभव, ५०% समज, २५% प्रभाव. बहुतांश लोक याला पूर्णपणे उलट करतात — त्यांचा बहुतांश वेळ कच्च्या अनुभवात जातो, आणि प्रक्रियेसाठी जवळजवळ काहीही उरत नाही. 'नकाशाकार' हे याच्या दुर्मिळ आणि विरुद्ध उदाहरण आहे. प्रभावाच्या तुलनेत समज प्रमाणाबाहेर विकसित झालेली असते. प्रक्रिया उत्कृष्ट असते. पण प्रक्रियेतून जे उलगडते त्याची अंमलबजावणी मागे राहते.

यामुळे अपयशाचा एक विशिष्ट प्रकार निर्माण होतो ज्याचा कार्यपद्धतीत उल्लेख आहे: पूर्वग्रहांची माहिती असल्यामुळे ते आपल्याला लागू होत नाहीत असा प्रतिकारशक्तीचा भ्रम (illusion of immunity) निर्माण होऊन पूर्वग्रहाचा अंध-बिंदू (blind spot) अधिक वाईट होऊ शकतो. ज्या 'नकाशाकारा'ने संज्ञानात्मक पूर्वग्रहांबद्दल (cognitive biases) सखोल वाचन केले आहे तो त्या पूर्वग्रहांखाली काम करण्यापासून मुक्त आहे असे गृहीत धरण्याची शक्यता कमी नसून अधिक असते. तुम्हाला इतर लोकांच्या विकृती (distortions) स्पष्टपणे दिसतात. तुम्हाला स्वतःच्या विकृती तेवढ्याच स्पष्टतेने दिसणार नाहीत, आणि तुम्ही तुमच्या अनेक विकृतींची श्रेणीनुसार नावे सांगू शकता याचा अर्थ असा नाही की तुम्ही प्रत्यक्ष कृतीत त्यांना निष्प्रभ केले आहे.

दुसरा धोका असा आहे की नकाशा बनवणे हीच एक कृती बनून जाते. आत्मज्ञान हे ओळखीचे एक रूप बनते. जो 'नकाशाकार' स्वतःला स्पष्टपणे पाहणारा व्यक्ती म्हणून प्रस्थापित होण्यात गुंतलेला असतो तो अशी कृती करण्यास विरोध करू शकतो जी नवीन आत्मज्ञान निर्माण करेल — कारण त्या कृतीमुळे सध्याचा नकाशा चुकीचा असल्याचे उघड होऊ शकते.

तणाव (The Tension)

तुम्ही ज्या तणावात जगता तो स्वतःला ओळखणे आणि तुम्हाला जे माहीत आहे त्यावर कृती करणे यामधील असतो. या दोन्ही गोष्टी एकच वाटतात. पण त्या तशा नाहीत. आत्मज्ञान ही माहिती आहे. कृती ही ती माहिती अचूक होती की नाही याची चाचणी आहे. जोपर्यंत तुम्ही कृती करत नाही, तोपर्यंत तो नकाशा प्रत्यक्ष प्रदेशाशी जुळतो की नाही हे तुम्हाला माहीत नसते — तो नकाशा केवळ आंतरिकरीत्या सुसंगत (internally consistent) आहे की नाही एवढेच तुम्हाला माहीत असते.

हा काही लहान फरक नाही. जो 'नकाशाकार' त्यावर कोणतीही कृती न करता केवळ नकाशा अधिक सुधारत (refining) राहतो तो एका अशा पुनरावृत्तीच्या चक्रात (recursive loop) अडकलेला असतो जे फलदायी वाटते पण त्यातून काहीही निष्पन्न होत नाही. नकाशे अधिक आकर्षक बनतात. कृती होत नाही. वर्षे उलटून जातात.

देणगी (The Gift)

तुमच्याकडे अशी एक गोष्ट आहे जी विचार न करता कृती करणाऱ्या व्यक्तीकडे नसते, आणि ती म्हणजे स्वतःची दिशा ठरवण्यातील अचूकता (precision in self-direction). जेव्हा तुम्ही पुढे जाता, तेव्हा तुम्ही अशा गोष्टीच्या दिशेने जाता जी खरोखरच तुमच्यासाठी योग्य असते — बाहेरून योग्य वाटणाऱ्या गोष्टीच्या दिशेने नव्हे, इतरांनी सुचवलेल्या गोष्टीच्या दिशेने नव्हे, किंवा नेहमीच्या ठरलेल्या (default) मार्गाच्या दिशेने नव्हे. तुमची पावले, जेव्हा ती पडतात, तेव्हा ती असामान्यपणे अचूक लक्ष्यावर असतात. इतर लोक चुकीच्या उद्दिष्टांच्या मागे धावण्यात जी वर्षे वाया घालवतात ती तुम्ही वगळता कारण तुम्हाला आधीच माहीत असते की ती चुकीची आहेत.

ही देणगी तेव्हाच कार्यान्वित होते जेव्हा या अचूकतेची सांगड कृतीशी घातली जाते. अगदी अचूक नेम धरूनही जर गोळी झाडलीच नाही तर ती कशालाही लागत नाही. जो 'नकाशाकार' यातून यशस्वीपणे पुढे जातो तोच असतो जो हे स्वीकारतो की नकाशा वापरण्याच्या प्रक्रियेत त्यात सुधारणा करावी लागेल — आणि तरीही तो त्याचा वापर करतो, कारण ही सुधारणा (revision) करणे हाच मुख्य उद्देश असतो हे त्याला माहीत असते.

पुढचे पाऊल (The Next Move)

पुढील १४ दिवसांत, तुम्हाला वेगवेगळ्या संदर्भांमध्ये चांगल्या प्रकारे ओळखणाऱ्या तीन लोकांना तुमच्याबद्दल अशी कोणतीही गोष्ट सांगण्यास सांगा जी तुम्हाला दिसत नाही. याला केवळ एक अभिप्राय (feedback) न मानता त्रिकोणीकरण (triangulation) म्हणून मांडा. तुम्ही सल्ला मागत नाही आहात. तुम्ही त्यांना विचारत आहात की ते असे काय निरीक्षण करतात जे तुमच्या स्वतःच्या वर्णनाशी जुळत नाही. तीन लोक. वेगवेगळे संदर्भ. तुम्ही नक्की काय विचारत आहात याबद्दल स्पष्ट रहा.

या पावलावर बहुतेक 'नकाशाकार' याच सापळ्यात अडकतात की ते उत्तरांची निवड (curating) करतात — अस्तित्वात असलेल्या नकाशाशी जुळणाऱ्या भागांशी सहमत होतात आणि जे जुळत नाहीत ते फेटाळून लावतात. असे करू नका. प्रत्येक व्यक्तीने जे सांगितले ते जसेच्या तसे (verbatim) लिहून ठेवा. एक आठवड्यानंतर ते पुन्हा वाचा, कोणताही बचाव न करता. जे भाग जुळत नाहीत त्याच भागांमध्ये नवीन माहिती असते. जे भाग जुळतात ती केवळ पुष्टी (confirmation) असते. नवीन माहितीच नकाशाला पुढे नेते.

तुमच्या मोफत मूल्यांकनातील हे एक पाऊल आहे. संपूर्ण वैयक्तिक प्रोफाइल (Personal Profile) स्वतः दिलेल्या अहवालाऐवजी बाह्यरित्या मोजलेला तुमचा सहा-क्षेत्रीय संसाधन नकाशा, असे विशिष्ट पैलू जिथे तुमचे आत्मज्ञान सर्वाधिक अचूक आहे विरुद्ध जिथे ते सर्वाधिक विकृत (distorted) आहे, 'पारदर्शक अस्तित्व' (Transparent Presence) उच्च असूनही 'नकाशाकार' बहुधा अपूर्ण सोडतो त्या 'सिद्ध केलेला प्रभाव' (Demonstrated Impact) घटकासह असलेले तुमचे 'विश्वास सूत्र' (Trust Formula) गुण, आणि बाह्य त्रिकोणीकरणाला चक्रवाढ कृतीमध्ये रूपांतरित करणारा ९० दिवसांचा क्रम दर्शवते. जर एक पाऊल उपयुक्त वाटत असेल, तर खऱ्या कामाला प्रत्यक्ष संपूर्ण निदानातून (diagnostic) सुरुवात होते.