तुम्ही आहात 'शिक्षक' (The Teacher).

ओळख (The Recognition)

तुम्ही इतर लोकांचा विकास करता. योगायोगाने नाही — तर जाणीवपूर्वक (intention). तुम्ही केवळ कामे सोपवण्याच्या (delegating) किंवा मानके निश्चित करण्याच्या टप्प्याच्या पुढे गेला आहात. तुमच्या आजूबाजूच्या लोकांची तुम्ही घेता तसे निर्णय घेण्याची क्षमता निर्माण करण्यासाठी तुम्ही आता सक्रियपणे काम करत आहात. टीमचे सदस्य, विद्यार्थी, मार्गदर्शन घेणारे (mentees), आणि सहकारी यांच्याशी तुम्ही साधत असलेले संवाद केवळ त्यांचे काम (output) नव्हे तर त्यांची समज (understanding) विकसित करण्याच्या हेतूने जुळवून घेतलेले (calibrated) असतात.

एखादे काम पार पाडणारी व्यक्ती आणि ते काम का महत्त्वाचे आहे हे समजून घेणारी व्यक्ती यातील फरक तुम्ही पाहू शकता. तुम्ही दोन्हीकडे लक्ष ठेवता. ज्या व्यक्तीचा तुम्ही विकास करत आहात ती व्यक्ती जेव्हा एखादा असा निर्णय घेते ज्यातून खरी निर्णयक्षमता (judgment) दिसून येते — केवळ एखाद्या प्रक्रियेचे पालन करणे नव्हे, तर परिस्थिती पाहून योग्य पाऊल उचलणे — तेव्हा तुम्हाला काहीतरी विशिष्ट जाणवते. काही प्रमाणात अभिमान. काही प्रमाणात दिलासा. हे काम आता पुढे झिरपले (propagated) आहे, आणि जे पूर्वी केवळ तुमच्यात होते ते आता त्यांच्यात आले आहे ही ओळख पटते.

तुमचे काही विद्यार्थी आता अशा गोष्टी निर्माण करत आहेत ज्या तुम्ही स्वतः निर्माण केल्या नसत्या. ते तुम्ही शिकवलेली तत्त्वे (principles) घेत आहेत आणि तुम्ही कधीही न विचार केलेल्या परिस्थितींमध्ये लागू करत आहेत, कधीकधी अशा प्रकारे ज्यामुळे तुमच्या मूळ विचारात सुधारणा होते. हा तो क्षण आहे जो 'शिक्षका'ला (Teacher) केवळ एका प्रगत 'जबाबदारी सोपवणाऱ्या'पासून (advanced Delegator) वेगळा करतो: ते काम त्यांचे आहे, जे तुम्ही शिकवलेल्या गोष्टींवर आधारित आहे पण त्याच्याही पुढे जाणारे आहे. आता ते केवळ तुमचे विस्तारित रूप राहिलेले नाही.

मूलभूत यंत्रणा (The Underlying Mechanic)

कार्यपद्धतीत जबाबदारी सोपवण्याच्या प्रगतीतील (delegation progression) स्तर ४ चे सर्वोच्च स्तर म्हणून वर्णन केले आहे: तुम्ही इतरांची समज विकसित करता. तुम्ही केवळ अंमलबजावणीला दिशा देत नाही. तुम्ही केवळ मानके निश्चित करत नाही. तुम्ही स्वतः घेता तसे निर्णय घेण्याची इतरांची क्षमता निर्माण करता — आणि अंतिमतः, तुमच्यापेक्षा चांगले निर्णय घेण्याची क्षमता, कारण त्यांचा अनुभव आणि दृष्टीकोन तुमच्यापेक्षा वेगळा असतो. या कामातून केवळ 'काय करायचे' हेच नाही, तर 'कसा विचार करायचा' हेही हस्तांतरित (transmits) होते.

यालाच कार्यपद्धती 'ज्ञान रूपांतरणाचे पूर्ण चक्र' (knowledge conversion's complete cycle) म्हणते: अव्यक्त ज्ञानाचे (tacit knowledge) व्यक्त ज्ञानात बाह्यीकरण (externalization) केले जाते, त्याला इतर व्यक्त ज्ञानाशी (explicit knowledge) जोडले जाते, आणि अंतिमतः इतरांद्वारे आत्मसात (internalize) केले जाते जोपर्यंत ते त्यांचे स्वतःचे अव्यक्त ज्ञान बनत नाही. हे पूर्ण चक्र अशा संस्था आणि क्षेत्रे निर्माण करते जी कोणत्याही एका व्यक्तीवर अवलंबून न राहता क्षमता (capability) शिकतात आणि टिकवून ठेवतात. हे चक्र पूर्ण करणारे काम 'शिक्षक' करत असतो.

येथे सर्वात सक्रिय असणारा पूर्वग्रह हा कार्यपद्धतीतील सर्वात सूक्ष्म (subtle) पूर्वग्रहांपैकी एक आहे: शिकवण्यातच गुंतलेला अहंकार (ego-investment). शिकवण्याची एक अशी आवृत्ती असते जी खऱ्या अर्थाने विद्यार्थ्याचा विकास करण्याबद्दल असते, आणि एक अशी आवृत्ती असते जी स्वतःला शिक्षक मानण्याबद्दल — भूमिका, ओळख, अधिकाराचे पद (position of authority) — असते. दोन्ही बाहेरून एकसारख्या दिसू शकतात. फरक अशा क्षणी दिसून येतो जेव्हा विद्यार्थी शिक्षकाच्या पुढे जातो, किंवा शिक्षकांशी असहमत होतो, किंवा शिक्षकाने न पाहिलेल्या क्षमता विकसित करतो. जो शिक्षक भूमिकेत अहंकार गुंफून असतो तो या क्षणांना सूक्ष्म विरोधाने (subtle resistance) प्रतिसाद देतो — विद्यार्थ्याला मागे खेचण्याचे छोटे मार्ग, असमतोल (asymmetry) पुन्हा प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न. जो शिक्षक खऱ्या अर्थाने विकासासाठी कटिबद्ध असतो तो कुतूहलाच्या जवळ जाणाऱ्या भावनेने प्रतिसाद देतो — विद्यार्थी असा बनत आहे ज्यासाठी शिकवण दिली गेली होती.

तणाव (The Tension)

तुम्ही ज्या तणावाचा सामना करता तो शिकवण्यातील अहंकार आणि खरे ज्ञान हस्तांतरण (genuine transfer) यामधील असतो. ही गुंतवणूक (investment) खरी आहे आणि पूर्णपणे वाईट नाही — 'इतरांचा विकास करणारी व्यक्ती' असणे हा तुम्ही स्वतःला कसे समजता याचा एक भाग आहे. पण ही गुंतवणूक खुद्द विकासासोबतच स्पर्धा करू लागते, विशेषतः जेव्हा विद्यार्थ्याच्या सततच्या वाढीसाठी (growth) तुमची आवश्यकता उरणे अपेक्षित नसते. जो 'शिक्षक' अनावश्यक होणे सहन करू शकत नाही तो ज्या विकासाला चालना देण्याचा हेतू असतो तोच विकास मंदावतो.

हा कार्यपद्धतीतील सर्वात कठीण परस्परसंबंधांमधील असमतोल (interpersonal asymmetry) आहे. शिकवण्याचे नाते, जेव्हा योग्य प्रकारे काम करत असते, तेव्हा ते संरचनात्मकदृष्ट्या असममित (structurally asymmetric) असते — तुम्हाला जास्त माहीत असते, त्यांना कमी माहीत असते, जे ते अद्याप पाहू शकत नाहीत ते तुम्ही पाहू शकता. शिकवण्याचे नाते, जेव्हा पूर्ण होते, तेव्हा ते सममित (symmetric) बनते — आता तुम्ही जे पाहता ते त्यांना दिसू शकते, कधीकधी तुमच्यापेक्षाही अधिक स्पष्टपणे, आणि मूळ असमतोल विरघळून गेलेला असतो. जो शिक्षक हा असमतोल विरघळू देऊ शकत नाही तो विद्यार्थ्याला मूळ रचनेतच (configuration) अडकवून ठेवतो.

देणगी (The Gift)

तुमच्याकडे अशी एक गोष्ट आहे जी ज्या व्यावसायिकाने कधीही इतरांचा विकास केला नाही त्याच्याकडे नसते, आणि ती म्हणजे तुमच्या थेट संपर्काच्या पलीकडे जाऊन पसरणारा प्रभाव. तुम्ही ज्या विद्यार्थ्यांचा विकास केला आहे ते पुढे जाऊन त्यांच्या स्वतःच्या विद्यार्थ्यांचा विकास करतात. तुम्ही शिकवलेली तत्त्वे (principles) अशा संदर्भांमध्ये (contexts) लागू केली जातात जे तुम्ही कधीही पाहणार नाही. हे काम अशा प्रकारे पुढे चालू राहते जे कोणताही एक व्यावसायिक, तो कितीही सक्षम असला तरी, एकट्याने करू शकणार नाही. तुमचा प्रभाव तुमच्या वैयक्तिक राहण्याऐवजी त्या क्षेत्रासाठी संरचनात्मक (structural) बनला आहे.

कार्यपद्धतीत उपलब्ध असणाऱ्या या सर्वात अर्थपूर्ण स्थानांपैकी एक आहे, आणि सर्वात दुर्मिळ स्थानांपैकीही एक आहे. बहुतांश तज्ञ शिकवू शकत नाहीत. बहुतांश शिक्षक त्यांच्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या पुढे जाऊ देऊ शकत नाहीत. जो 'शिक्षक' या दोन्ही गोष्टी करू शकतो तो त्याच्या क्षेत्रात असे काहीतरी योगदान देतो जे त्याच्या वैयक्तिक सरावापेक्षा (practice) अधिक काळ टिकते.

पुढचे पाऊल (The Next Move)

पुढील १४ दिवसांत, अशी परिस्थिती निर्माण करा जिथे विद्यार्थी किंवा टीमचा सदस्य तुमच्याशी असहमत होऊ शकेल आणि बरोबरही असू शकेल. असे एक क्षेत्र ओळखा जिथे तुमची बाजू मजबूत आहे आणि जिथे तुम्ही ज्या व्यक्तीचा विकास करत आहात तिच्याकडे त्याचे स्वतंत्रपणे मूल्यमापन करण्याचा दृष्टीकोन आहे. स्पष्टपणे असहमतीला आमंत्रण द्या. आव्हान दिले जाणे सुरक्षित बनवा. त्यानंतर, जर त्यांच्या बाजूत काही तथ्य (merit) असेल, तर खरोखरच त्यांच्यासमोर स्पष्टपणे त्या आधारे तुमची भूमिका (position) अद्ययावत करा.

या पावलावर बहुतेक 'शिक्षक' याच सापळ्यात अडकतात की ते खऱ्या अर्थाने मोकळे नसतानाही मोकळेपणाचा देखावा (appearance of openness) निर्माण करतात. असहमतीला आमंत्रण द्यायचे पण त्याविरोधात बचाव करायचा. अभिप्राय (input) मागायचा आणि मग तो कसा चुकीचा आहे हे स्पष्ट करायचे. विद्यार्थ्याला हा फरक कळतो. जर हे पाऊल उत्पादक असहमतीसाठी परिस्थिती निर्माण करण्याचे असेल, तर त्या परिस्थितीत तुम्ही प्रभावित (moved) होण्याची तुमची तयारी समाविष्ट असते. जर तुम्ही प्रभावित होऊ शकत नसाल, तर ती परिस्थिती प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसते — आणि विद्यार्थ्याला पूर्वीपेक्षाही अधिक खोलवर समजते की तुमच्याशी असलेली असहमती खऱ्या अर्थाने स्वागतार्ह नाही.

तुमच्या मोफत मूल्यांकनातील हे एक पाऊल आहे. संपूर्ण वैयक्तिक प्रोफाइल (Personal Profile) तुम्हाला तुमचा सहा-क्षेत्रीय संसाधन नकाशा ज्यामध्ये इतरांना शिकवणे विविध पैलूंमध्ये संसाधनांची निर्मिती करत आहे की त्यांचा उपभोग (consuming) घेत आहे याकडे लक्ष वेधले जाते, क्षेत्राच्या (field) स्तरावर प्रसारित झालेला प्रभाव तुमच्या 'सिद्ध केलेल्या प्रभावा'वर (Demonstrated Impact) कसा परिणाम करतो यावर लक्ष केंद्रित करणारे तुमचे 'विश्वास सूत्र' (Trust Formula) गुण, 'शिक्षक' (Teacher) टप्प्यासाठी पूर्वग्रह-विशिष्ट इशारे (अहंकार-गुंतवणूक (ego-investment), विद्यार्थ्यांवर लागू होणारी 'मूलभूत विशेषता त्रुटी' (fundamental attribution error), असिमेट्रिक अंतर्दृष्टीचा भ्रम (illusion of asymmetric insight)), आणि विद्यार्थ्यांसाठी अशा स्वतंत्र क्षमता विकसित करण्याच्या अटी निर्माण करणारा ९० दिवसांचा क्रम दर्शवते ज्या शेवटी तुमच्या क्षमतेपेक्षा जास्त होऊ शकतात. जर एक पाऊल उपयुक्त वाटत असेल, तर खऱ्या कामाला प्रत्यक्ष संपूर्ण निदानातून (diagnostic) सुरुवात होते.